१४ कार्तिक,काठमाडौं: मानिसले बाहिरी संसारलाई नियन्त्रण गर्न अनेकौँ प्रविधि र साधन विकास गरेको छ । तर आफ्नै मनलाई नियन्त्रण गर्न भने उसलाई अझै कठिन भइरहेको छ । रिस, भय, चिन्ता, ईर्ष्या र असन्तोषले मानिसलाई बारम्बार विचलित बनाउँछन् । यस्तो अवस्थामा मनलाई कसरी बुझ्ने, नकारात्मक विचार र भावनाको प्रभावबाट कसरी मुक्त हुने तथा स्थायी आन्तरिक शान्ति कसरी प्राप्त गर्ने भन्ने विषयमा अमेरिका र बेलायतमा विशेष बौद्ध ध्यान कार्यक्रम आयोजना गरिएका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय कदाम्पा बौद्ध सङ्घले शुक्रबार (३० अक्टोबर) सार्वजनिक गरेको विवरणअनुसार अमेरिकाको ग्रान्ड क्यान्यनस्थित अन्तर्राष्ट्रिय कदाम्पा रिट्रिट सेन्टर र बेलायतको नटिङ्घमस्थित कदाम्पा ध्यान केन्द्रमा मनलाई प्रशिक्षण दिने विषयमा विशेष साधना तथा शिक्षण कार्यक्रम सम्पन्न भएका हुन् ।
यी कार्यक्रमहरूमा बौद्ध दर्शनमा आधारित ध्यान, मनको स्वभाव, भावनात्मक सन्तुलन र दैनिक जीवनमा आन्तरिक शान्ति कायम गर्ने व्यावहारिक उपायबारे प्रशिक्षण दिइएको थियो ।
अमेरिकामा तीन ध्यान केन्द्रका साधकको संयुक्त अभ्यास
अमेरिकाको एरिजोनास्थित अन्तर्राष्ट्रिय कदाम्पा रिट्रिट सेन्टर, ग्रान्ड क्यान्यनमा अक्टोबर २ देखि ५ सम्म विशेष ध्यान शिविर आयोजना गरिएको थियो । शिविरमा दक्षिणी क्यालिफोर्नियाका तीन प्रमुख कदाम्पा केन्द्रहरू सान डिएगोको कदाम्पा मेडिटेसन सेन्टर, ओरेन्ज काउन्टीको वज्रयोगिनी कदाम्पा बौद्ध केन्द्र र हर्मोसा बिचको महामुद्रा कदाम्पा मेडिटेसन सेन्टरका साधकहरू सहभागी भएका थिए ।
चारदिने शिविरको मुख्य विषय ‘पाँच शक्तिको समायोजन’ अर्थात् ‘इन्टिग्रेटिङ द फाइभ फोर्सेस’ थियो । कदाम्पा बौद्ध परम्परामा पाँच शक्तिको अभ्यासलाई मनको रूपान्तरण र आध्यात्मिक साधनाको निरन्तरतासँग जोडेर हेरिन्छ । यसअन्तर्गत दृढ सङ्कल्प, सद्गुणसँग परिचित हुने अभ्यास, नकारात्मक प्रवृत्तिको प्रतिकार, सकारात्मक सम्भावनाको विकास तथा साधनाबाट प्राप्त पुण्यको समर्पणजस्ता पक्ष समेटिन्छन् ।
शिविरमा जेन छोग्लाम, कदाम एमी र कदाम गेरीले विभिन्न ध्यान सत्रको नेतृत्व गरेका थिए । त्यसैगरी जेन डेमोले आइतबारको शिक्षण कार्यक्रममा पाँच शक्तिको व्यावहारिक प्रयोगबारे प्रशिक्षण दिएका थिए । उनकै नेतृत्वमा आध्यात्मिक गुरुका लागि विशेष पूजासमेत गरिएको थियो ।
आयोजकका अनुसार विभिन्न केन्द्रका साधकहरूलाई एकै ठाउँमा भेला गराएर सामूहिक ध्यान, अध्ययन र आध्यात्मिक अनुभव आदानप्रदान गर्ने उद्देश्यले शिविर आयोजना गरिएको हो ।
बेलायतमा ‘आफ्नो मनलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने ?’ विषयमा प्रशिक्षण
यसैबीच बेलायतको नटिङ्घमस्थित कदाम्पा मेडिटेसन सेन्टरमा अक्टोबर २४ मा ‘हाउ टु कन्ट्रोल योर माइन्ड’ अर्थात् ‘आफ्नो मनलाई कसरी नियन्त्रण गर्ने ?’ विषयक विशेष प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजना गरिएको थियो ।
प्रसिद्ध बौद्ध गुरु जेन–ला केल्साङ खेनराबले प्रशिक्षण दिएका थिए । उनी अन्तर्राष्ट्रिय कदाम्पा बौद्ध सङ्घका पूर्वमहानिर्देशक तथा चार दशकभन्दा बढी समयदेखि बौद्ध दर्शन र ध्यान अभ्यासमा संलग्न शिक्षक हुन् । नटिङ्घम र आसपासका क्षेत्रबाट आएका सहभागीहरूले ध्यान केन्द्रको सभाकक्ष भरिएको थियो ।
कार्यक्रममा खेनराबले मानिसको दुःखका कारणहरू बाहिरी परिस्थितिमा मात्र नभई आफ्नै मनका प्रतिक्रियामा पनि निहित हुने बौद्ध दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेका थिए ।
मनको स्वभाव बुझेर त्यसलाई क्रमशः प्रशिक्षण दिँदा मानिसले आफ्ना समस्याका आन्तरिक कारणहरू कमजोर बनाउन र शान्तिपूर्ण तथा सकारात्मक मानसिक अवस्था विकास गर्न सक्ने उनले बताएका थिए ।
आयोजकका अनुसार सहभागीहरूले शिक्षण कार्यक्रम दैनिक जीवनका लागि उपयोगी र प्रेरणादायी भएको प्रतिक्रिया दिएका थिए ।
‘मानिस आफ्नै मनको दास बनेको छ’
नटिङ्घमको ध्यान कार्यक्रमको एउटा प्रमुख दार्शनिक आधार प्रसिद्ध बौद्ध गुरु गेशे केल्साङ ग्यात्सो रिन्पोछेको पुस्तक ‘हाउ टु ट्रान्सफर्म योर लाइफ’ अर्थात् ‘आफ्नो जीवनलाई कसरी रूपान्तरण गर्ने ?’ मा प्रस्तुत विचार थियो ।
ग्यात्सोले उक्त पुस्तकमा मानिस आफ्नै मनको नियन्त्रणमा रहेको उल्लेख गरेका छन् । उनको व्याख्याअनुसार सामान्य अवस्थामा मानिसले आफ्नो मनलाई निर्देशन दिनुभन्दा मनले मानिसलाई निर्देशित गरिरहेको हुन्छ । मनमा क्रोध उठ्यो भने मानिस क्रोधित हुन्छ, भय उत्पन्न भयो भने डराउँछ र तीव्र इच्छा जाग्यो भने त्यसैको पछि दौडिन्छ ।
यसरी मानिस आफ्ना विचार र भावनाको प्रभावमा पर्दा आफूले चाहेको जस्तो शान्त र सन्तुलित जीवन बिताउन कठिन हुन्छ ।
ग्यात्सोले आध्यात्मिक अभ्यासमार्फत यो अवस्थालाई उल्ट्याउन सकिने बताएका छन् । मनलाई बुझ्ने र त्यसलाई प्रशिक्षण दिने अभ्यासबाट मानिसले आफ्ना प्रतिक्रियामाथि अधिक सजगता विकास गर्न सक्छ ।
उनको शिक्षाको मूल आशय बाहिरी संसारमाथि अधिकार जमाउनुभन्दा आफ्नै मनसँगको सम्बन्ध परिवर्तन गर्नु वास्तविक स्वतन्त्रतातर्फको महत्त्वपूर्ण कदम हो भन्ने रहेको छ ।
मनलाई नियन्त्रण गर्ने कि बुझ्ने ?
बौद्ध दर्शनमा मनलाई प्रशिक्षण दिने अवधारणाले विचारलाई जबर्जस्ती दबाउने वा भावनालाई निषेध गर्ने अर्थ राख्दैन । यसको मूल उद्देश्य मनमा उत्पन्न हुने विचार, भावना र प्रतिक्रियालाई सजगतापूर्वक अवलोकन गर्नु तथा तिनका कारण र परिणाम बुझ्नु हो ।
उदाहरणका लागि कसैले अपमान गर्दा मानिसमा तत्काल क्रोध उत्पन्न हुन सक्छ । सामान्य अवस्थामा ऊ क्रोधको प्रभावमा प्रतिक्रिया दिन्छ । तर ध्यान र सजगताको अभ्यासले क्रोध उत्पन्न भइरहेको अवस्थालाई पहिचान गर्न र त्यसअनुसार प्रतिक्रिया दिने वा नदिने विषयमा सचेत निर्णय गर्न सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
त्यसैले बौद्ध ध्यानमा मनको प्रशिक्षणलाई केवल एकाग्रताको अभ्यासमा सीमित गरिएको छैन । यसलाई करुणा, धैर्य, मैत्री, प्रज्ञा र आत्मअनुशासनको विकाससँग पनि जोडिएको छ ।बुद्ध दर्शनमा दुःखको कारण र त्यसबाट मुक्तिको मार्ग बुझ्न मनको अध्ययनलाई विशेष महत्त्व दिइएको छ ।
आधुनिक जीवनमा ध्यानको सान्दर्भिकता
आजको व्यस्त जीवनमा मानिस अनेकौँ प्रकारका सूचना, प्रतिस्पर्धा, अपेक्षा र अनिश्चिततासँग जुधिरहेको हुन्छ । सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल प्रविधि र निरन्तर सम्पर्कमा रहनुपर्ने जीवनशैलीले मानिसको ध्यान र मानसिक अवस्थामाथि पार्ने प्रभावबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ ।
यस्तो परिवेशमा माइन्डफुलनेस अर्थात् सजगता अभ्यास र ध्यानप्रति विश्वका विभिन्न समाजमा चासो देखिएको छ । आधुनिक मनोविज्ञानमा पनि ध्यानमा आधारित अभ्यासहरूलाई तनाव व्यवस्थापन, भावनात्मक नियमन र मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडेर अध्ययन गरिँदै आएको छ ।
केही अनुसन्धानले नियमित माइन्डफुलनेस अभ्यासबाट तनाव र चिन्ताका लक्षण कम गर्न सहयोग पुग्न सक्ने देखाएका छन् । तथापि, ध्यानको प्रभाव अभ्यासको प्रकार, व्यक्ति र परिस्थितिअनुसार फरक हुन सक्छ । यसलाई सबै मानसिक स्वास्थ्य समस्याको उपचारको विकल्प मान्न मिल्दैन ।
बौद्ध दर्शनलाई दैनिक जीवनसँग जोड्ने प्रयास
अमेरिका र बेलायतमा सम्पन्न यी कार्यक्रमहरू अन्तर्राष्ट्रिय कदाम्पा बौद्ध सङ्घअन्तर्गतका केन्द्रहरूले सञ्चालन गरेका हुन् । यो संस्था गेशे केल्साङ ग्यात्सो रिन्पोछेले स्थापना गरेको आधुनिक कदाम्पा बौद्ध परम्परासँग सम्बन्धित छ ।
संस्थाले बुद्धका शिक्षालाई आधुनिक जीवनमा उपयोग गर्न सकिने व्यावहारिक पद्धतिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ । यसका ध्यान केन्द्रहरूमा बौद्ध धर्मावलम्बी मात्र नभई ध्यान सिक्न इच्छुक अन्य व्यक्तिहरूलाई पनि सहभागी गराइन्छ ।
अमेरिकाको ग्रान्ड क्यान्यन र बेलायतको नटिङ्घममा आयोजित पछिल्ला कार्यक्रमहरूले मनको शान्ति, भावनात्मक सन्तुलन र आध्यात्मिक अभ्यासलाई दैनिक जीवनसँग जोड्ने प्रयासलाई निरन्तरता दिएका छन् ।
बौद्ध दर्शनको एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश मनलाई बुझ्ने र प्रशिक्षण दिने अभ्याससँग सम्बन्धित छ । बाहिरी परिस्थितिहरू सधैँ आफूअनुकूल नहुन सक्छन्, तर ती परिस्थितिप्रति आफ्ना प्रतिक्रियालाई बुझ्ने र रूपान्तरण गर्ने सम्भावना मानिससँग रहन्छ ।
अमेरिका र बेलायतमा आयोजित यी ध्यान कार्यक्रमहरूले त्यही सम्भावनालाई व्यावहारिक अभ्यासको विषय बनाएका छन् ।
